Ko je kriv: čovjek, varoa i/li medonosna pčela?

Varoa (Varroa destructor) danas se smatra najvećim pojedinačnim izazovom savremenog pčelarstva. Međutim, da li je zaista riječ samo o parazitu ili su uzroci mnogo dublji i sežu do načina na koji je čovjek mijenjao prirodne procese, razvijao pčelarsku tehnologiju i širio medonosne pčele izvan njihovih prirodnih staništa?

U 25. izdanju časopisa “NO BEES, NO LIFE” kojeg izdaje EBA – European Beekeeping Association, objavljen je stručni tekst koji kroz biološku i historijsku perspektivu analizira nastanak globalnog problema s varoom. Autor objašnjava kako su tehnološki napredak, međunarodna trgovina pčelama i narušavanje prirodne geografske izolacije između vrsta Apis mellifera i Apis cerana stvorili uslove za širenje jednog od najopasnijih parazita medonosne pčele.

U tekstu se navodi da svaka intervencija u prirodni sistem ima svoje posljedice te da priroda funkcioniše prema visoko integrisanim biološkim principima.

“Izum pokretnog okvira predstavljao je jedno od najvećih tehnoloških dostignuća u historiji pčelarstva. Osmišljen kako bi pojednostavio upravljanje pčelinjim zajednicama, brzo je prihvaćen širom svijeta i na kraju je revolucionirao moderno pčelarstvo.

Pokretni okvir donio je očigledne praktične prednosti. Omogućio je jednostavno rukovanje leglom, olakšao pregled pčelinjih zajednica i uveliko pojednostavio proizvodnju i komercijalnu razmjenu pčelinjih zajednica.

Međutim, kad god se promijeni jedan element tog sistema, neizbježno slijedi lanac međusobno povezanih događaja. Ono što se u početku čini kao tehnološko unapređenje može s vremenom otkriti biološke posljedice koje je bilo nemoguće predvidjeti. Historija nas više puta podsjeća da kratkoročne koristi ne znače nužno i dugoročne prednosti.

Princip uzročnosti podsjeća nas da svaka radnja ima svoju posljedicu.

Jedan od najupečatljivijih primjera je odnos između ektoparazitske grinje Varroa destructor i njenog izvornog domaćina, istočne medonosne pčele Apis cerana. Tokom evolucije, parazit i domaćin razvili su biološku ravnotežu koja je omogućila da obje vrste koegzistiraju bez ugrožavanja međusobnog opstanka. Priroda rijetko pogoduje uništenju. Naprotiv, ona teži ravnoteži”, navodi se u tekstu.

Porijeklo problema

Hiljadama godina zapadna medonosna pčela (Apis mellifera) razvijala se potpuno bez prisustva grinje Varroa destructor. Tokom tog perioda razvila je dovoljnu biološku otpornost da održava zdrave pčelinje zajednice i opstane uprkos ekološkim izazovima koje nameće prirodno okruženje. Ta ravnoteža dramatično se promijenila kada je varoa prešla na novog domaćina.

Grinja je postala izuzetno uspješan parazit zapadne medonosne pčele (Apis mellifera), hraneći se masnim tijelom i hemolimfom pčele, dok istovremeno prenosi brojne viruse, bakterije i gljivične uzročnike bolesti.

Rezultat je značajno skraćenje životnog vijeka pojedinačnih pčela, narušavanje zdravlja pčelinje zajednice i, na kraju, njen potpuni kolaps.

S biološkog aspekta, ključna greška nije bila sama grinja, već narušavanje prirodne geografske razdvojenosti između vrsta medonosnih pčela.

Težnja ka većoj proizvodnji meda postepeno je dovela do premještanja različitih rasa i vrsta pčela daleko izvan njihovih prirodnih područja rasprostranjenosti.

Tokom 18. i 19. stoljeća, naglo širenje međunarodne trgovine pčelinjim zajednicama i maticama dodatno je ubrzalo ovaj proces.

Azijski pčelari nastojali su nabaviti produktivnije medonosne pčele, dok su evropski pčelari sve intenzivnije razmjenjivali pčelinje zajednice na velikim geografskim udaljenostima.

Tokom bezbrojnih generacija, snažne prirodne prepreke održavale su razdvojenost između vrste Apis mellifera i vrste Apis cerana.

Prostrani okeani, surova arktička klima, veliki planinski lanci i ogromne pustinje sprečavali su kontakt između ove dvije vrste.

Te prepreke nisu bile samo geografske – one su čuvale njihovu evolucijsku izolovanost.

Stoljećima su ostale netaknute. Tek su savremeni transport i globalizacija pčelarstva na kraju uklonili te prirodne barijere.

Ekonomski interesi, zajedno sa sve intenzivnijom razmjenom bioloških resursa, uspjeli su prevladati ograničenja koja je priroda postavila.

Globalni promet pčelinjih zajednica, matica i genetskog materijala naglo je porastao. Uvođenje košnica s pokretnim okvirima dodatno je olakšalo ovaj proces, dok je razvoj transporta omogućio brzo premještanje medonosnih pčela između kontinenata i u područja u kojima nikada prirodno nisu živjele. Jedan od događaja koji je imao najznačajniji utjecaj na globalno širenje varoe bilo je premještanje vrste Apis mellifera iz evropskog dijela Rusije na ruski Daleki istok, gdje je Apis cerana stoljećima naseljavala svoja prirodna šumska staništa u okolini Ussurijska.

Te drevne prirodne prepreke na kraju su prevladane razvojem tehnologije. Jedan od najznačajnijih događaja bila je izgradnja Transsibirske željeznice, završena 1916. godine, koja je uspostavila direktnu saobraćajnu vezu između Moskve i Vladivostoka.

Po prvi put zapadna medonosna pčela (Apis mellifera) i istočna medonosna pčela (Apis cerana) mogle su se lako dovesti u kontakt i to u velikom obimu.

Prema profesoru V. V. Alpatovu, ruski doseljenici koji su se naselili na Dalekom istoku sa sobom su donijeli pčelinje zajednice vrste Apis mellifera, koje su držali u izdubljenim deblima.

Kasnije su se u tom području naselili i doseljenici iz Ukrajine, koji su također donijeli dodatne zajednice evropske medonosne pčele.

Kako je rastao broj pčelinjih zajednica kojima je upravljao čovjek, mnogi pčelari držali su istovremeno i Apis mellifera i Apis cerana na istim pčelinjacima. U takvim uslovima sve češće su se javljale grabež između zajednica i zalijetanje pčela u tuđe košnice.

Neki pčelari čak su jačali zajednice vrste Apis mellifera dodavanjem legla porijeklom od vrste Apis cerana (De Jong i sar., 1982b).

Ubrzo su se pojavili izvještaji o izuzetno visokim prinosima meda u području Vladivostoka, koje se smatralo jednim od najbogatijih područja ruskog Dalekog istoka po izlučivanju nektara.

Ti izvještaji privukli su brojne pčelare iz evropskog dijela Rusije, uvjerene da lokalne pčele posjeduju izuzetne proizvodne osobine.

Trgovina koja je uslijedila nije obuhvatala samo matice, već i cijele pčelinje zajednice koje su se kretale u oba smjera između evropskog dijela Rusije i Dalekog istoka. Smatra se da je upravo ta razmjena predstavljala glavni put kojim je Varroa destructor započela svoje širenje iz Rusije prema Evropi, a potom preko Ukrajine i Bugarske u veliki dio svijeta.

Nažalost, populacije vrste Apis cerana koje su učestvovale u toj razmjeni nosile su ono što je kasnije prepoznato kao najdestruktivnija linija Varroa destructora – korejski haplotip, koji je na kraju opustošio milione pčelinjih zajednica širom svijeta.

Razlika u proizvodnji meda između ove dvije vrste domaćina je značajna. Zajednice vrste Apis cerana godišnje uglavnom proizvode svega nekoliko kilograma meda, najčešće između 5 i 10 kg, a samo izuzetno oko 20 kg (Somerville, 2010).

Poređenja radi, Apis mellifera može proizvesti pet do deset puta više meda pod povoljnim uslovima.

Sve dok varoa nije stigla u Evropu, ovoj grinji bilo je posvećeno relativno malo naučne pažnje, a mnogi aspekti njene biologije ostali su nedovoljno istraženi. Ipak, jedan zaključak mogao se očekivati. Kad god se naruše biološki odnosi koji su se uspostavljali tokom dugog evolucijskog perioda, treba očekivati nepredviđene posljedice, a ne ih odbacivati kao nemoguće.

Razlike u ponašanju između vrsta Apis cerana i Apis mellifera gotovo savršeno objašnjavaju zašto varoa ostaje relativno bezopasna za svog izvornog domaćina, dok za zapadnu medonosnu pčelu postaje razoran parazit.

Radilice vrste Apis cerana pokazuju izuzetno efikasno higijensko ponašanje. One aktivno čiste sebe i druge članove zajednice, često uklanjajući ili oštećujući grinje koje su se pričvrstile za njih.

Iako i Apis mellifera posjeduje higijensko ponašanje, njegova efikasnost je uglavnom niža u odnosu na onu koja je zabilježena kod Apis cerana”, navodi se između ostalog u tekstu.

Kompletan tekst na engleskom jeziku dostupan je klikom na 25. izdanje časopisa “NO BEES, NO LIFE”.